Haber: Cuma Sarı – Şanlıurfa’nın Siverek ilçesinde Karacadağ bazaltları üzerinde oluşan toprakların mineralojik yapısı ilk kez kapsamlı şekilde araştırıldı.

Harran Üniversitesi’nde hazırlanan yüksek lisans tezinde, kayaçların zaman içerisinde toprağa dönüşüm süreci bilimsel analizlerle ortaya konulurken, elde edilen sonuçların bölgenin tarımsal potansiyelinin anlaşılması ve gelecekteki üretim politikalarının planlanması açısından önem taşıdığı belirtildi.

Harran Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü Toprak Bilimi ve Bitki Besleme Bölümü’nde Naci Kubilay Doni tarafından hazırlanan “Karacadağ Bazalt Kayaçlarının Oluşturduğu Topraklar ile Olan Mineralojik İlişkisi” başlıklı yüksek lisans tezinde, Karacadağ bazaltlarının oluşturduğu toprakların mineralojik, fiziksel ve kimyasal özellikleri incelendi.

Prof. Dr. Salih Aydemir danışmanlığında hazırlanan ve 2026 yılında tamamlanan çalışma, araştırmacının ifadesiyle incelenen bölgede bir ilk olma özelliği taşıyor. Çalışmada toprakların kendilerini oluşturan bazalt kayaçlarıyla mineralojik ve elementsel ilişkisi ortaya konulurken, bölgenin toprak yapısı ve verimlilik potansiyeline ilişkin önemli veriler elde edildi.

KARACADAĞ’IN ÜÇ FARKLI YÜKSELTİSİ İNCELENDİ

Araştırma kapsamında Karacadağ’ın 850, 1241 ve 1838 metre yükseltilerinden toprak ve kayaç örnekleri alındı. Toprak örnekleri 0-30 ve 30-60 santimetre derinliklerden toplandı.

Örnekler üzerinde X-ışını kırınımı yöntemiyle mineralojik analiz, X-ışını floresans yöntemiyle ise elementsel analiz gerçekleştirildi. Bunun yanında toprakların pH, elektriksel iletkenlik, kalsiyum karbonat, organik madde, alınabilir fosfor ve potasyum gibi temel fiziksel ve kimyasal özellikleri de incelendi.

YÜKSELTİ DEĞİŞTİKÇE TOPRAĞIN YAPISI DA DEĞİŞİYOR

Araştırmanın dikkat çeken sonuçlarından biri, yükselti ile toprak özellikleri arasındaki güçlü ilişki oldu.

Çalışmada yükselti ile toprak pH’ı, elektriksel iletkenlik, kalsit, alınabilir fosfor, kil ve kum içerikleri arasında ileri düzeyde anlamlı ilişkiler belirlendi. Organik madde ve su doygunluğu da yükseltiyle anlamlı ilişki gösterdi.

Toprakların bünyesinde de belirgin farklılıklar tespit edildi. 1241 metredeki toprak örneklerinin tamamı kumlu kil, 850 ve 1838 metredeki örneklerin tamamı ise kumlu killi tın olarak sınıflandırıldı.

Tezde bu farklılığın bazaltın ayrışma hızı, killeşme süreçleri veya bölgedeki drenaj koşullarıyla açıklanabileceği belirtildi.

KAYAÇTA VAR, TOPRAKTA YOK: OLİVİN DİKKAT ÇEKTİ

Çalışmanın en dikkat çekici bulgularından biri olivin mineraliyle ilgili oldu.

XRD analizlerinde kayaç örneklerinde olivin tespit edilirken, toprak örneklerinde olivine rastlanmadı. Buna karşılık topraklarda kuvars, montmorillonit, kaolinit ve amfibol gibi minerallerin kayaçlara kıyasla anlamlı derecede daha yüksek oranlarda bulunduğu belirlendi.

Tezde bu durum, Karacadağ bölgesindeki kayaçların topraklaşma sürecinde güçlü kimyasal ayrışmaya uğradığının göstergesi olarak değerlendirildi.

Araştırmaya göre kayaçlarda bulunan olivin gibi primer silikat mineralleri, hidroliz ve oksidasyon süreçleri sonucunda zaman içerisinde montmorillonit ve kaolinit gibi sekonder kil minerallerine dönüşüyor.

TOPRAKLARIN YÜZDE 83’ÜNDE MONTMORİLLONİT VE KAOLİNİT

Karacadağ topraklarında kil minerallerinin yaygınlığı da araştırmada öne çıkan sonuçlardan oldu.

Analizlerde toprak örneklerinin yüzde 83’ünde montmorillonit, yüzde 83’ünde kaolinit, yüzde 79’unda klorit ve yüzde 44’ünde illit tespit edildi.

Ayrıca yükselti ile illit ve smektit grubu kil mineralleri arasında istatistiksel olarak anlamlı ilişki bulundu. 1838 metre yükseltide smektit oranının yüzde 67’ye ulaşması, tezde düşük sıcaklık ve uygun nem koşullarında gerçekleşen kristalleşmeyle ilişkilendirildi.

TOPRAĞIN KİMYASAL YAPISI DA ORTAYA ÇIKARILDI

XRF analizlerinde hem kayaç hem de toprak örneklerinde en yüksek ortalama oksit yüzde 45 ile SiO₂ oldu. Bunu yüzde 17 ile Al₂O₃, yüzde 14 ile Fe₂O₃ ve yüzde 7 ile CaO takip etti.

Araştırmada K₂O ve MnO miktarlarının topraklarda kayaçlara göre daha yüksek olduğu, buna karşılık CaO, MgO, Na₂O ve P₂O₅ miktarlarının kayaçlarda daha yüksek olduğu belirlendi.

Çalışmada ayrıca alınabilir fosfor ile montmorillonit, amfibol, illit-smektit ve mika-illit mineralleri arasında anlamlı ilişki tespit edildi. Fosforun Al₂O₃ ve Fe₂O₃ ile de pozitif ve anlamlı ilişki gösterdiği belirlendi.

SİVEREK TARIMI AÇISINDAN NEDEN ÖNEMLİ?

Tezin sonuç bölümünde, Karacadağ topraklarının yalnızca yüzey özelliklerine bakılarak değerlendirilmemesi gerektiği vurgulandı.

Araştırmaya göre sürdürülebilir tarım ve arazi kullanım planlamasında toprağın derinlerdeki mineralojik yapısının da dikkate alınması gerekiyor. Ana materyalin, yani toprağı oluşturan kayaçların, toprağın hem oluşumunda hem de gelecekteki potansiyelinde temel rol oynadığı belirtildi.

Çalışmada elde edilen verilerin; toprakların verimlilik potansiyelinin değerlendirilmesi, daha etkin gübreleme stratejilerinin geliştirilmesi ve bölgesel üretim politikalarının planlanması açısından kullanılabileceği ifade edildi.

DAHA KAPSAMLI ARAŞTIRMA ÖNERİLDİ

Tezde, Karacadağ’daki toprak oluşumunun daha ayrıntılı ortaya konulabilmesi için benzer çalışmaların profil bazında ve topoğrafik farklılıklar dikkate alınarak daha geniş kapsamlı şekilde yapılması önerildi.

Araştırma, Karacadağ havzasındaki toprakların kendilerini oluşturan bazalt kayaçlarıyla mineralojik ve elementsel ilişkisini ortaya koyarken, bölgenin toprak yapısı ve verimlilik potansiyeline ilişkin bilimsel literatüre önemli bir katkı sunuyor.